Aristoteles’in izlerinden Athena Tapınağı’na

Çanakkale’nin güneyinde, Ayvacık ilçesi sınırlarında yer alan Assos Ören Yeri, tarih boyunca farklı medeniyetlerin izlerini taşıyan önemli bir yerleşim olarak öne çıkıyor. Behramkale Köyü sınırlarında bulunan antik kent, denizden yaklaşık 235-238 metre yükseklikteki volkanik kayalık bir tepe üzerine kurulmuş durumda. Kentteki yapıların büyük bölümünde yörede bulunan andezit taşı kullanılırken, Assos’un günümüze ulaşan surları, tapınakları, tiyatrosu ve diğer kamusal yapıları antik kentin geçmişteki önemini ortaya koyuyor.

Assos’un geçmişi İlk Tunç Çağı’na uzanıyor

Arkeolojik araştırmalar, Assos’ta yerleşimin M.Ö. 3000-2000 yıllarından, yani İlk Tunç Çağı’ndan itibaren sürdüğünü gösteriyor. Antik kentin M.Ö. 7. yüzyılda Lesbos Adası’ndaki Methymna’dan gelen Aiol göçmenleriyle geliştiği aktarılıyor. M.Ö. 6. yüzyılda Lidyalıların hakimiyetine giren Assos, Edremit Körfezi’nin kuzeyindeki güçlü kentlerden biri haline geldi. Daha sonraki dönemlerde Pers hakimiyeti altına giren kent, Büyük İskender’in M.Ö. 334 yılında Persleri yenmesinin ardından yeniden farklı bir siyasi sürecin içine girdi. Assos daha sonra Hellenistik krallıkların ve Roma’nın hakimiyetine girdi. Özellikle Roma döneminde kent önemli bir gelişim yaşadı.

Aristoteles’in Assos yılları

Assos’un tarihindeki en dikkat çekici dönemlerden biri ise ünlü filozof Aristoteles’in kentte yaşadığı yıllar oldu. Aristoteles, M.Ö. 347-345 yılları arasında Assos’ta yaşadı ve burada bir felsefe okulu kurarak dersler verdi. Kentte bulunduğu dönemde felsefenin yanı sıra zooloji, biyoloji ve botanik alanlarında da çalışmalar yürüttüğü belirtiliyor. Aristoteles’in Assos’ta geçirdiği yıllar, antik kentin yalnızca siyasi ve ticari açıdan değil, düşünce ve bilim tarihi açısından da önemli bir merkez olduğunu gösteriyor.

Assos’un simgesi: Athena Tapınağı

Antik kentin akropolünün en yüksek noktasında yer alan Athena Tapınağı, Assos’un en önemli yapısı olarak öne çıkıyor. M.Ö. 6. yüzyıla tarihlenen tapınak, Anadolu’da Arkaik Dönem Dor üslubunda inşa edilmiş önemli bir yapı olarak kabul ediliyor. Tapınağın mimari özellikleri arasında Dor düzeninin yanı sıra İon etkilerinin de görülmesi, yapıyı mimarlık tarihi açısından özel bir konuma taşıyor. Tapınaktan günümüze sınırlı sayıda yapı unsuru ulaşmış olsa da akropoldeki konumu, Edremit Körfezi’ne hakim manzarası ve tarihi önemi nedeniyle Assos’un en çok ilgi gören noktalarından biri olmayı sürdürüyor.

Agora, tiyatro ve gymnasion

Athena Tapınağı’nın bulunduğu akropolden aşağıya doğru inildiğinde antik kentin günlük ve sosyal yaşamına ilişkin önemli yapılarla karşılaşılıyor. Agora, gymnasion, bouleuterion ve tiyatro kentin sosyal hayatının şekillendiği başlıca alanlar arasında yer alıyor. Antik tiyatronun büyük bölümü günümüze kadar korunmuş durumda. Kentte ayrıca stoa, hamam yapıları, kiliseler ve nekropol alanları bulunuyor. Surların önemli bölümü de bugün hala ayakta ve antik kentin savunma sistemine ilişkin önemli bilgiler veriyor.

Binlerce yıllık kentte kazılar sürüyor

Assos’taki ilk kapsamlı arkeolojik kazılar 19. yüzyılda başladı. Amerikan Arkeoloji Enstitüsü tarafından 1881 yılında alınan izin sonrasında J.T. Clarke ve F.H. Bacon başkanlığındaki ekipler 1883 yılına kadar kazı çalışmalarını sürdürdü. Yaklaşık bir asırlık aranın ardından kazılar 1981 yılında Prof. Dr. Ümit Serdaroğlu başkanlığında yeniden başladı. Günümüzde Assos’taki arkeolojik çalışmalar Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi’nden Prof. Dr. Nurettin Arslan ve ekibi tarafından yürütülüyor. Kazı çalışmalarında Athena Tapınağı’nın yanı sıra tiyatro, nekropol, konut alanları ve kentin farklı noktalarındaki yapılar üzerinde araştırmalar gerçekleştiriliyor.

Tarih ve turizm aynı noktada buluşuyor

Assos, yalnızca antik kalıntılarıyla değil, Behramkale’nin tarihi dokusu, doğal güzellikleri ve Edremit Körfezi manzarasıyla da Çanakkale’nin önemli turizm merkezleri arasında bulunuyor. Antik kentin çevresindeki tarihi yerleşim dokusu, Osmanlı döneminden kalan yapılar ve Assos Antik Limanı bölgeye gelen ziyaretçilere farklı dönemleri bir arada görme imkanı sunuyor. Assos Arkeolojik Alanı ayrıca 2017 yılında UNESCO Dünya Kültür Mirası Geçici Listesi’ne dahil edildi.

Bugün Assos’a gelen ziyaretçiler, bir yandan Athena Tapınağı’nın bulunduğu akropolde tarihin izlerini takip ederken diğer yandan antik tiyatrodan agoraya, surlardan nekropole uzanan kalıntılar arasında binlerce yıllık bir geçmişin izlerini sürebiliyor.