Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Sinoloji Anabilim Dalı Başkanı ve öğretim üyesi Prof. Dr. Gürhan Kirilen, Kitan asıllı şair ve devlet adamı Yelü Zhu'nun yazdığı bir şiirine düştüğü açıklama notunda, Bilge Kağan'ın saray kentinden bahsettiğini fark etti. Bunun üzerine konuyu ÇOMÜ İnsan ve Toplum Bilimleri Fakültesi Tarih Bölümü Genel Türk Tarihi Anabilim Dalı Öğretim Üyesi Doç. Dr. Hayrettin İhsan Erkoç ile paylaştı. Akademisyenlerin geniş çaplı araştırmaları sonucunda şehrin, günümüzde Moğolistan'ın Hotont kasabasında olduğu tespit edildi. Yeni keşif üzerine Erkoç yaptığı açıklamada, "Çin kaynaklarındaki basmakalıp ifadelerdeki 'Göktürkler göçebeydi' gibi bir durumun aslında o kadar basit olmadığını anlıyoruz. Pek çok yerleşim var. İlerleyen süreçlerde, belki on yıllar içerisinde, bölgedeki yani Moğolistan'daki eski Türk şehircilik tarihi hakkındaki bilgilerimiz belki de çok değişecek" dedi.
Meslektaşının okuduğu bir şiirde yer alan not ile bu araştırmaya
başladıklarını söyleyen Öğretim Üyesi Doç. Dr. Hayrettin İhsan
Erkoç, "Yaptığımız çalışmalar sonucunda Bilge Kağan'ın Orhun
Vadisi'nde bir saray şehri yaptırdığını tespit ettik. Bunu ilk
fark eden kişi benim değerli meslektaşım ve arkadaşım Prof. Dr.
Gürhan Kirilen. Hoca, 13'üncü yüzyılda yazılmış bir şiirin
içindeki açıklama notunda bunu fark etti. Birkaç hafta önce ben
de bilmiyordum böyle bir metin olduğunu. Çünkü ben tarihçiyim ve
tarihçiler genel olarak çok edebiyat metinlerine bakmıyorlar.
Halbuki bakmak gerekiyor. Bunu da anlamış olduk. Yelü Zhu adında
bir şair bu bilgiyi bize veriyor. Kendisi Kitan asıllı, aslen
Çinli değil, Moğollarla akraba bir topluluktan. Yelü Zhu,
gençliğinde bu bölgeden geçmiş. Babası Cengiz Han'ın bir veziri;
Yelü Chucai adlı bir vezirin oğlu. Şöyle bir bilgi veriyor bize:
'Moğol başkenti Karakurum'un 35 kilometre kuzeybatısında veya
aynı zamanda Kül Tigin Yazıtı'nın yine 35 kilometre
güneybatısında Bilge Kağan'ın saray şehri vardır' diyor. Demek ki
kendi yaşadığı dönemde kalıntılar hala gözüküyormuş. Bölgeyi iyi
bildiğini anlıyoruz, yani öyle Çin'de, başkentte oturup yazmamış.
Bizzat gitmiş, görmüş buraları. Güvenilir bir kaynak olduğunu
anlıyoruz. Moğol İmparatorluğu başkenti Karakurum, Ögeday Kağan
tarafından 1230'lu yıllarda kuruldu. Aslında bunun oradaki bir
geleneğin ihyası olduğunu bize söylüyor. 'Buralar aslında Bilge
Kağan'ın eski topraklarıydı, şu mesafede saray şehri vardı'
diyor. Gong saray demek, cheng de şehir anlamına geliyor
Çince'de; etrafı surla çevrili yapı demek, yerleşim demek
aslında. Bundan ilham alınarak oraya çok yakın bir mesafede zaten
Karakurum'un kurulduğunu bize anlatmak istiyor şair burada.
Devlet adamı aynı zamanda kendisi" dedi.
Doç. Dr. Hayrettin İhsan Erkoç, Hotont kasabası ve çevresinde
Türk ve bozkır devletlerinin idare merkezi olduğuna dikkat
çekerek, "Uydu görüntülerinden baktığımızda Göktürklerden hemen
sonra Uygurlar bu bölgeye hakimler. Yine Orhun Nehri kıyısında
Ordu Balık ya da Karabalgasun olarak bilinen bir başkentleri var
ve bu bizim bahsettiğimiz yere de çok yakın, yani 15 kilometre
kadar bir mesafede yer alıyor. Orhun Yazıtları yine bu bölgede.
Moğol başkenti sonradan yine burada kurulmuş. Burası aslında
Hunlardan itibaren bütün bu Türk ve bozkır devletlerinin idare
merkezi olmuş. Dolayısıyla tesadüf değil. Göktürklerden bahseden
esas Çin kaynaklarında, hanedan yıllıklarında ve diğer resmi
listelerde şöyle bir anekdot anlatılır: 'Bilge Kağan etrafı
surlarla çevrili bir şehir yaptırmak ister, bir başkent yaptırmak
ister. İçine de Budist ve Taoist tapınaklar yaptırmak ister.'
Hatta bunu devlet meclisine sunduğunda danışmanlar da devlet
adamları da kabul ederler bunu. Fakat esas danışmanı Tonyukuk
karşı çıkar. İşte 'bu bizim yaşam tarzımıza aykırıdır, bizim
avantajlı olmamızın sebebi hareketli yaşamamızdır, konar
göçerliktir. Eğer sabit bir şehir yaparsak düşmanın eline burası
geçebilir' diyerek uyarılarda bulunur. Bu kaynağın bize
anlattığına göre Bilge Kağan ve devlet adamları vazgeçerler.
Fakat anladığımız kadarıyla iş böyle sonuçlanmamış. Bu
bahsettiğim anekdot Göktürklerin kendi yazıtlarında yer almıyor,
Çin kaynaklarında yer alıyor. Biraz doğruluğu konusunda
kuşkularımız açıkçası var. Biz tarihçiler ve dilciler olarak
biraz kuşkuyla yaklaşıyoruz. Ama anladığımız kadarıyla Bilge
Kağan belki ilk başta ikna olmuş danışmanı Tonyukuk'un
görüşlerine, fakat sonrasında bu şehri yaptırdığını anlıyoruz"
şeklinde konuştu.
Doç. Dr. Erkoç, sözlerine şöyle devam etti:
"Günümüzde Hotont diye bir kasabaya denk geliyor. Uydu görüntülerinden ve bu verilen mesafelerden baktığımızda zaten ilk Gürhan Hoca bunu fark ediyor yaptığı hesaplamalarla. Günümüzde Hotont diye bir kasaba var bu bahsettiğimiz bölgede. Uydu görüntülerinden baktığımızda biz burada yapı izleri gördük. Birkaç tane böyle farklı farklı yapılar var. Tabii bu yapılar doğrudan doğruya Bilge Kağan'ın sarayına mı ait, yoksa daha sonraki dönem eserleri mi, bunu şu anda bilmiyoruz. Bölgede yapılacak arkeolojik çalışmalarla herhalde daha net bir şekilde konuşabiliriz diye düşünüyoruz. Orada bir yüzey araştırması yapılması gerekiyor, belki kazılar yapılması lazım. Bununla alakalı girişimlerimiz olacak. Çin kaynakları özellikle Göktürkler hakkında çok basmakalıp ifadeler kullanır: Suları, otlakları takip ederek yaşarlar, sabit yerleri yoktur gibi böyle önyargılı bilgiler veriyorlar. Ama biz mesela Göktürk Yazıtları'ndan aslında bu bölgelerde bazı şehirlerin ve kalelerin olduğunu biliyoruz. Böyle şehirler, kaleler varken bir başkentlerinin olmadığını düşünmek zaten çok tuhaf geliyordu. Ve hemen sonrasındaki Uygurlardan kalma, şu anda sadece Orhun Vadisi'nde 50 civarında yerleşim tespit edilmiş. Çin kaynaklarındaki basmakalıp ifadelerdeki 'Göktürkler göçebeydi' gibi bir durumun aslında o kadar basit olmadığını anlıyoruz. Pek çok yerleşim var. İlerleyen süreçlerde, belki on yıllar içerisinde, bölgedeki yani Moğolistan'daki eski Türk şehircilik tarihi hakkındaki bilgilerimiz belki de çok değişecek."
(İHA)