Yas Hikâyesi: Bir Yas Ne Kadar Uzar?

Bir yas hikâyesi ne kadar uzar? Bir insanın kaybının ardından tutulan yasın bir süresi, bir son kullanma tarihi var mıdır? İnsan ne zaman yasını tamamlamış, ne zaman iyileşmiş sayılır? Yoksa iyileşmek dediğimiz şey, kaybettiğimizin yokluğuna alışmaktan mı ibarettir?

Yas tutmak, şekli ne olursa olsun, insanın kayıpla kurduğu ilişkinin doğal bir sonucudur. Ölüm, ayrılık, terk ediliş, hayal kırıklığı ya da yarım kalmışlıklar... Kayıpların biçimi değişse de insanın içinde yarattığı boşluk ve bu boşlukla baş etme çabası birbirine benzer. Bazen bir insanı kaybederiz, bazen onunla kurduğumuz geleceği, bazen de o ilişkinin içinde olduğumuz kişiyi. Dolayısıyla yas, yalnızca fiziksel bir yokluğun değil, anlam dünyamızda meydana gelen bir kırılmanın da ardından yaşanır.

Psikolojik açıdan baktığımızda yas, yalnızca bir duygu durumu değildir. Düşüncelerimizin, duygularımızın, bedensel tepkilerimizin ve davranışlarımızın birbirini etkilediği çok boyutlu bir süreçtir. Bir kayıp yaşadığımızda zihnimiz yalnızca kaybedileni düşünmez; aynı zamanda kaybın ne anlama geldiğini, bundan sonra hayatımızın nasıl şekilleneceğini ve kendimizle ilgili hangi sonuçlara varmamız gerektiğini de sorgular.

Bir ayrılığın ardından zihnimizden şu düşünceler geçebilir:

Bir daha kimseyi sevemeyeceğim.

Benim için doğru insanı bulmak mümkün değil.

Her şey benim hatamdı.

Onsuz hayatımın bir anlamı yok.

Beni terk ettiğine göre yeterince değerli değilim.

Bir daha kimseye güvenemem.

Oysa yaşadığımız olay kadar, o olaya yüklediğimiz anlam da duygusal tepkilerimizi belirler. Bir ayrılık üzüntü yaratabilir; ancak ayrılığı kişisel değersizliğimizin kanıtı olarak yorumlamak, üzüntünün yanına yetersizlik, suçluluk ve değersizlik duygularını da ekleyebilir. Böylece kaybın kendisinden çok, kayıp üzerine geliştirdiğimiz düşüncelerle mücadele etmeye başlarız.

Yasın uzamasında bazen kaybın büyüklüğü kadar, kayıp hakkında zihnimizde kurduğumuz hikâyeler de etkilidir.

Zihnin kayıpla kurduğu döngü
Bir kaybın ardından yaşadığımız duygusal süreçte düşüncelerimiz ve davranışlarımız arasında güçlü bir etkileşim oluşur.

Bir şarkı, fotoğraf, mekân ya da ortak bir anı bizi geçmişe götürebilir. Ardından zihnimiz sorular üretmeye başlar: Beni unutmuş mudur? Acaba geri döner mi? Keşke böyle bitmeseydi. Nerede hata yaptım?

Bu düşünceler özlemi, üzüntüyü, öfkeyi ve çaresizliği tetikler. Biz de bu duygularla baş etmek için eski mesajları okumaya, fotoğraflara bakmaya, sosyal medya hesaplarını kontrol etmeye veya geçmişte yaşananları tekrar tekrar zihnimizde canlandırmaya başlayabiliriz.

Bu davranışlar kısa süreli bir rahatlama sağlasa da çoğu zaman kişiyi yeniden aynı duygusal döngünün içine taşır.

Psikolojide ruminasyon olarak tanımlanan zihinsel geviş getirme, kişinin aynı düşünceleri tekrar tekrar değerlendirmesi, geçmişte yaşananları zihninde yeniden canlandırması ve bir türlü sonuca ulaşamamasıdır. İnsan bazen yaşadıklarını anlamlandırmak için düşünürken farkında olmadan kendisini aynı duygusal döngünün içinde tutar.

Oysa bir olayı sürekli düşünmek, her zaman onu çözümlemek anlamına gelmez. Bazen yalnızca acıyı yeniden üretiriz.

Kabullenmek, unutmak değildir
Yas sürecindeki en önemli dönüşümlerden biri kabullenmedir. Ancak kabullenmek, yaşananları onaylamak, yapılan haksızlıkları mazur görmek ya da kaybedilen kişiyi artık önemsememek değildir.

Kabullenmek, değiştiremeyeceğimiz bir gerçeklikle mücadele etmeyi bırakıp değiştirebileceğimiz alanlara yönelmektir.

Burada düşünce biçimimizi yeniden değerlendirmek önem kazanır. Çünkü kayıpların ardından zihnimiz çoğu zaman kesin, genelleyici ve geleceği karartan hükümler üretir.

"Bir daha asla mutlu olamayacağım" düşüncesi, bugünkü acımızı bütün geleceğimize yaymaktır.

"Beni terk etti, demek ki değersizim" düşüncesi, başka bir insanın tercihini kendi değerimizin ölçüsü hâline getirmektir.

"Her şeyi mahvettim" düşüncesi ise karmaşık bir ilişkinin bütün sorumluluğunu tek başımıza üstlenmektir.

Oysa daha gerçekçi bir değerlendirme yapmak mümkündür. Şu anda mutsuz olabiliriz ama bu, gelecekte de mutsuz olacağımız anlamına gelmez. Bir ilişkinin sona ermesi, insan olarak değerimizi belirlemez. Her ilişkide hatalar yapılabilir ama bir ilişkinin bütün sorumluluğu tek bir kişiye ait değildir.

Burada amaç kendimizi olumlu düşünmeye zorlamak değil, zihnimizin ürettiği tek taraflı yorumları sorgulayabilmektir. Gerçekçi düşünmek, acıyı inkâr etmek değil, acının bütün hayatımızı tanımlamasına izin vermemektir.

İyileşmek için önce hayatın içine dönmek
Yas yaşayan kişi zamanla günlük yaşamdan uzaklaşabilir. Sosyal ilişkilerini azaltabilir, daha önce keyif aldığı etkinlikleri bırakabilir, uyku ve beslenme düzenini bozabilir. Bazen hayatın yeniden başlaması için önce acının tamamen geçmesini bekler.

Oysa iyileşme, duyguların tamamen düzelmesini beklemeden hayatın küçük parçalarına yeniden katılmakla da mümkündür.

Bir yürüyüşe çıkmak, arkadaşlarla görüşmek, kitap okumak, çalışmak, yeni bir uğraş edinmek ya da günlük sorumlulukları yeniden üstlenmek... Bunlar kaybı unutmak için yapılan kaçışlar değil, yaşamla yeniden bağ kurmanın yollarıdır.

Çünkü bazen insan önce yaşamaya başlar, ardından yaşama isteği yavaş yavaş geri gelir.

Bir başka önemli mesele de kaçınma davranışlarıdır. Kişi acı veren her anıdan, mekândan, insandan veya duygudan uzak durmaya çalıştığında kısa süreli rahatlama yaşayabilir. Fakat bu kaçınma zamanla hayat alanını daraltabilir. İyileşmek, kişinin kendisini zorlamadan ve kendi hızında, kayıpla ilgili duygulara tahammül edebilme kapasitesini geliştirmesini de içerir.

Peki, sağlıklı bir yas ne kadar sürer?
Bunun herkes için geçerli, kesin bir cevabı yoktur.

Yasın süresi kaybın niteliğine, kişinin psikolojik kaynaklarına, geçmiş deneyimlerine, sosyal destek sistemine ve kaybedilen kişiyle kurduğu ilişkinin özelliklerine göre değişir.

Asıl mesele yasın belirli bir takvim içerisinde tamamlanması değil, kişinin kayıpla birlikte ortaya çıkan düşünce ve duygularını düzenleyebilmesi, günlük işlevselliğini yeniden kazanabilmesi ve yaşamına anlamlı biçimde devam edebilmesidir.

Elbette bazı durumlarda yasın ağırlığı uzun süre devam edebilir. Yoğun özlem, kayıpla aşırı zihinsel meşguliyet, yaşamdan kopma ve belirgin işlev kaybı söz konusuysa profesyonel destek önemlidir. Ölüm kayıplarında uzamış yas bozukluğu olarak tanımlanan klinik bir durum da bulunmaktadır. Ancak bir yasın uzun sürmesi tek başına onun patolojik olduğu anlamına gelmez.

İnsanın acısını bir takvime sığdırmak, iyileşmeyi bir performans ölçütüne dönüştürmek doğru değildir.

Yasın sonu değil, yeni bir başlangıç
Belki de bir yas hikâyesinin en önemli meselesi, kaybedilenin ne zaman unutulacağı değil, kayıptan sonra kişinin kendisiyle nasıl yeniden ilişki kuracağıdır.

Çünkü bazı kayıplar yalnızca hayatımızdan bir insanı çıkarmaz; alışkanlıklarımızı, beklentilerimizi, geleceğe ilişkin tasarılarımızı ve kendimize dair inançlarımızı da değiştirir.

İyileşmek, yaşananları inkâr etmek değildir. Öfkeyi, özlemi, hayal kırıklığını veya hüznü yok saymak da değildir. Bütün bu duygulara rağmen kendimize yeni bir yaşam alanı açabilmektir.

Düşüncelerimiz değişebilir, duygularımız dönüşebilir ve davranışlarımız aracılığıyla hayatımız üzerinde yeniden söz sahibi olabiliriz. Geçmişi değiştiremeyiz ama geçmişe yüklediğimiz anlamı yeniden değerlendirebiliriz. Kendimize anlattığımız hikâyeyi değiştirmek, bazen iyileşmenin ilk adımıdır.

Belki de yasın en olgun biçimi, kaybedileni zihnimizden silmek değil, onun yokluğunu kendi varlığımızın önüne geçirmemeyi öğrenmektir.

Çünkü iyileşmek, geçmişi değiştirmek değil; geçmişin bugünü yönetmesine izin vermemeyi öğrenmektir.

Ve belki de asıl soru şudur:

Bir yas hikâyesi ne kadar uzar?

İnsan kaybettiğiyle vedalaşana kadar mı, yoksa kendisiyle yeniden buluşana kadar mı?