Gazetecilikte robot kullanımı: Her şey böyle başladı

‘Aktör Ağ Kuramı’, gazetecilikte robot kullanımlarını açıklayan önemli bir kavram olmuştur. Haberlerin robotlar tarafından yazılması çoğumuzu şaşırtırken henüz yapay zekayı tanımıyorduk.

Medyada internetin sahneye çıktığı 90’lı yıllarda bu durum ‘değişim’ kelimesiyle açıklanıyordu. Bu etki, sosyal medyanın medyayı ikinci bir değişime uğrattığı 2000’li yıllara kadar sürdü. 2000’li yıllardan sonra değişim kelimesi durumu tanımlamaya yeterli gelmeyince bu defa ‘dönüşüm’ ifadesiyle yeni etkiler açıklanmaya başlandı. Günümüzde ise, medyada gazetecilik ve haber adına yaşananlar yeni bir dönüm noktasına geldiğinden artık ‘dönüştürüm’ kelimesine ihtiyaç duyuluyor. Robotların haberciliğe katılmasıyla başlayan bu süreç yapay zeka kullanımıyla hızlı bir ivme kazandı. Dönüştürüm, teknolojinin geldiği son noktada insanlar ile makinelerin birlikte çalışma zorunluluğu sonucunda ortaya çıkan etkiyi açıklamak amacıyla kullanılıyor.

Teknolojinin insanları, insanların da teknolojiyi etkiledikleri bu süreçle ortaya çıkan şekillenmeyi ifade eden ‘dönüştürüm’ kavramı, medyada kullanılmaya başlanan yeni gazetecilik ve haber oluşturma süreçlerinin ‘Aktör Ağ Kuramı’ ile açıklanması durumunda kullanılmakta. Dünyada ‘otomatik gazetecilik’ veya ‘robot gazetecilik’ olarak adlandırılan, bilgisayar yazılımlarının yayımlanan metnin tamamını ya da çoğunu ürettiği, söz konusu haber oluşturma süreçlerinin öncüleri ABD medyasından AP ( The Associated Press) ve Los Angeles Times olmuştu.

İnternet gazeteleri, geleneksel gazetenin web üzerinde birebir yayınlanmasıdır. Giderek bu durum internet gazetelerinin geleneksel gazetenin birebir kopyası olmaktan çıkmasıyla daha geniş bir ivme kazanır. İlk olarak 1995’de ABD’de ve İngiltere’de ortaya çıkan başlıca internet gazeteleri, The Washington Post, New York Times ve Daily Mirror’un da yer aldığı sekiz gazetedir. 90’lı yıllarda bu gazetelerin baskıya hazır sayfaları online olarak akmaya başlar.

Türkiye’de ise, 1995 yılı Temmuz ayında internet üzerinden yayıncılığa başlayan ilk yayın Aktüel dergisidir. Milliyet 1996’da, Hürriyet ve Sabah gazeteleri 1997’de online yayınlara katılırlar. Gazetenin tamamını online olarak veren ilk gazete Milliyet’tir. Bağımsız haber siteleri ise, 2000 yılından itibaren nethaber, habertürk ve internethaber adlarıyla yayınlanırlar. Gazeteciliğin bu internet ortamına evrilme sürecinde dijital teknolojinin üç temel özelliğini sıralamak yararlı olacaktır: karşılıklı etkileşim, kitlesizleştirme ve eş zamanlılık.

Gazetecilikteki gelişmeler basılı gazetelerin bir günlük kısa ömründen saniyelerle güncellenen robotik güncellemelere dönüşür. AP ve Los Angeles Times haber örneklerinde olduğu gibi, ‘bu haber otomatik gazetecilik olarak hazırlanmıştır’ dip notuyla okurlara sunulmaya başlanır. Bunlar günümüz haberlerinde yapay zeka için yazdığımız dip notların öncü örnekleridir. Gazetecilik artık otomatikleşir.

Otomatik gazetecilik, haberlerin yazılımlar aracılığıyla belli formattaki metinlere dönüştürülmesini ifade eder. Gazetecinin aynı şablonları kullanabildiği finans haberleri, spor haberleri, hava durumu ve deprem haberleri gibi bazı haber türlerinde bu yazılımlar kullanılır.

Aktör Ağ Kuramı’na göre habercilik

Gazeteciliğin dijital teknoloji kullanımıyla yaşadığı hızlı dönüşüm sürecindeki etki Aktör Ağ Kuramı olarak adlandırılan bir teoriyle açıklanmıştır. Latour’un Aktör Ağ Kuramı’na göre, haber metinlerinin 5N1K ile yazılan standart bilgi akışı gazetecinin kendi yorum ve analizini eklediği, kendi üslubuyla kişiselleştirdiği özgün metinlere dönüşmesi günümüzde ‘dönüştürüm’ kavramıyla açıklanır.

Kurama göre, insanlar nesneleri ve nesneler de insanları, devam eden bir dönüştürüm ve müzakere sürecinde etkiler. Kuramın genel olarak incelediği konular; teknolojiyi nasıl etkilersiniz, teknoloji sizi nasıl etkiler, örneğin favoriniz olan teknolojilere sahipken ya da sahip olmadığınızda nasıl düşünürsünüz, nasıl konuşursunuz ve nasıl hareket edersiniz gibi sorularıdır. Başka bir ifadeyle Kuram, şimdi ne yaptığınıza dikkat etmenizi, hedeflerinizi gerçekleştirmek için insanları ve makineleri birlikte çalıştırabilmenizin daha iyi yollarını düşünmenizi önermektedir.

Otomatik gazeteciliğin en kullanışlı olduğu alan, temiz, doğru ve yapılandırılmış verilerin mevcut olduğu tekrarlanan konular için rutin haber öyküleridir. Otomatik gazetecilik, yapılandırılmış verilerin bulunmadığı konuları ele almak için kullanılamaz ve veri kalitesi düşük olduğunda uygulanması zordur. Otomatik gazeteciliğin en önemli itici gücü, yapılandırılmış verilerin giderek daha fazla erişilebilir olması ve de haber kuruluşlarının hem maliyetleri düşürme hem de haber sayısını artırma hedefleridir.

Haber yazan robotların avantajları var mı?

Bu teknolojik gelişmeler haber odalarına belli koşullar getirir. Algoritmalar haberleri daha büyük ölçekte ve potansiyel olarak insan gazetecilere göre daha az hatayla üretebilir. Algoritmalar, birden çok dilde ve farklı açılardan öyküleri anlatmak için aynı verileri kullanabilir ve böylece bunları bireysel bir okuyucunun tercihine göre kişiselleştirebilir. Ayrıca algoritmalar talep üzerine, kullanıcıların veri hakkındaki sorularına karşılık verecek öyküler oluşturma potansiyeline sahiptir.

Otomatik gazetecilik, bazı alanlarda ise sınırlı kullanılabilecek bir yöntem olarak görünmektedir. Algoritmalar, verilere ve varsayımlara dayanır ve her ikisi de sapmaya, hatalara yatkındır, istenmeyen, hatalı sonuçlar üretebilir. Algoritmalar, soru soramaz, yeni fenomenleri açıklayamaz ya da nedensellik kuramaz. Bu sebeple toplumu gözlemleme, oryantasyon ve kamuoyu oluşturma gibi gazetecilik görevlerini yerine getirme yetenekleri sınırlıdır. Otomatik haberlerin yazı kalitesi insan yazımından daha düşüktür ancak özellikle doğal dil üretme teknolojisi ilerledikçe gelişmesi beklenir.

Gazeteciler neleri robotlardan daha iyi yapabilir?

Gazetecilerin algoritmaların gerçekleştiremeyeceği derin analiz, röportaj yapımı ve araştırmacı gazetecilik gibi becerilerini geliştirmeleri önerilmektedir. Otomatik gazetecilik sadece rutin konuları kapsayan gazetecilerin yerini alacaktır. Haber üreten algoritmaların geliştirilmesiyle gazetecikte yeni iş alanları yaratılacaktır.

Okuyucular otomatik haberleri insan kaynaklı haberlerden daha güvenilir olarak değerlendirir ancak bu metinleri okumaktan keyif alamazlar. Otomatik haberler, en çok hızlı ve etkin bir şekilde gerçekleri sunmanın, karmaşık bir anlatıdan daha önemli olduğu veya daha önce işlenmeyen ve bu nedenle okuyucuların yazının kalitesine ilişkin düşük beklentilerinin olduğu haberler için uygundur.

Otomatik gazetecilik açısından sınırlılıklar ve tartışılabilecek konular verilerin doğrulanması ve etik konusunda yoğunlaşmaktadır. Gazetecilik kamusal bir meslek olduğundan demokrasinin devamlılığı açısından toplumsal beklentiler ve meydana gelecek olan değişiklikler de ayrıca önemli olacaktır. Algoritmalar neler olup bittiğini hesaplarken, neden bir şeyler olduğunu açıklayamazlar. İnsanlar mantık ve akıl yürütme yoluyla bulguları doğrulamak zorundadır. Sonuç olarak, otomatik gazeteciliğin toplumu gözlemleme ve yönlendirme, kamuoyu oluşturma gibi gazetecilik görevlerini yerine getirme yeteneği sınırlıdır.

Robotlar 3. Sayfa haberleri yazabilir

Değişen formlardan örneklerin gözlemlendiği otomatik gazetecilik, bazı haber türlerinin yazılmasında daha avantajlı durum sergilemektedir. Bu avantajlı haber türlerinde öncelikle cinayet haberleri, ekonomi-finans haberleri ve deprem haberleri sayılabilir. AP’de yayımlanan otomatik gazetecilik yöntemiyle yazılan bir haber örneği: Yazan: Nicole Santa Cruz, 27 Haziran 2018

“Arkadaşını öldürmekten ve akrabalarına ateş etmekten 170 yıl ile ömür boyu hapis cezasına çarptırıldı.” (Başlık)

Los Angeles İdari Bölge savcılığından yapılan açıklamaya göre, 51 yaşındaki Güney Los Angeleslı bir adam, önceki günlerdeki saldırıda bir arkadaşını öldürdüğü ve iki akrabasını daha vurduğu için 170 yıl ile ömür boyu hapis cezasına çarptırıldı. Savcı, jürinin 17 Nisan’da Floyd Odell’i cinayetten, cinayete teşebbüsten ve eski bir suçlu olarak ateşli silah bulundurmaktan mahkûm ettiğini söyledi. Odell ayrıca iki silahlı saldırıdan suçlu bulundu. (Haber metni)

Görünen o ki, gazetecilerin mesleklerinde yaşadıkları zorluklara robotlarla rekabet de ekleniyor. Umarız bu rekabet gazeteciliğin daha itibarlı ve daha güçlü bir meslek olarak gelişmesine katkı sağlar.

*Bu yazı, editörlüğünü yaptığım, “Dijital medya ve gazetecilik” adlı kitapta hazırladığım, ‘Aktör Ağ Kuramı bağlamında otomatik gazetecilik ve gelecekte gazetecileri bekleyen sorunlar’ adlı bölümden özetlenerek yazılmıştır. (Eğitim Yayınevi, 218)