Şehrimizin pek kıymetli sakinleri, Anadolu palamut meşeleri nerede?

Fotoğraf: Devlet hastanesinin karşısındaki bayırda bir Anadolu palamut meşesi, Burcu Meltem Arık

Dört yıl önce ailemle Çanakkale’ye yerleştiğimizde, gözlerimin aradığı ilk kent sakini Anadolu palamut meşesi (Quercus ithaburensis Decne subsp. macrolepis (Kotschy) Hedge & Yalt.) olmuştu ama bulmak ne mümkün? Günler sonra yolum devlet hastanesine düşünce, onun önündeki kocaman, güzelim meşeyi görüp sevindik. Neredeyse her görüşümüzde buradaki meşeye bir de florya eşlik ediyordu. Hastane karşısındaki otopark alanında ve bu alanın altındaki bayırda birkaç ağaç var. Hastaneden Koçtaş’a doğru giderken birkaç ağaç daha görüyorum. Kepez’de ise etrafa saçılmış gibi duran tek tük Anadolu palamut meşeleri çıkıyor karşıma. Dardanos, Güzelyalı ve ilerisinde daha çok görülmeye başlıyorlar. Bence bu durum kentimiz için bir hayli şaşırtıcı!

Düşünsenize, eski kordona, milyonlarca yıl öncesinden kaldığı için “fosil ağaç” da denen, güzelim ginkolar (Ginkgo biloba) bile dikilmişken, bu kentin tarihinde muazzam bir yeri olan ve üstelik biz insanlardan çok daha önce bu bölgeye gelip yerleşmiş olan Anadolu palamut meşesi kentin her yerinde nasıl olmaz? Palamuduyla geçmişte ticarete ve deri tabakçılığına konu olmuş bir türden bahsediyoruz. Meşe kerestesi gemilere hayat vermiş. Ancak, Anadolu palamut meşesinin bu coğrafyayla ilişkisi ekonomiden ibaret değil. Meşe ağacı bu toprakların taşlarına, bezemelerine ve anlatılarına girmiş. Meşhur Troya hazinelerindeki meşeli tacı hatırlıyor musunuz? Yani karşımızda Çanakkale’nin ticaretine olduğu kadar denizcilik geçmişine ve kültürel hafızasına da eşlik etmiş bir ağaç var. Bu nedenlerle, kentimizin merkezinde bu eşsiz ağacı daha çok görme hayalimizi hem İl Özel İdaresi’ne hem Çanakkale Belediyesi’ne bir dilek olarak iletebiliriz belki?

Fotoğraf: İntepe Batarya Şehitliği, Burcu Meltem Arık

Açıkçası, benim en hayran olduğum Anadolu palamut meşelerinden biri Troya Tarihi Milli Parkı’nın içindeki İntepe Batarya Şehitliği’nin içinde, diğeri Troya Müzesi’nin hemen yanı başında. Topluluk olarak en hayran olduklarım ise Bayır Çiftliği’nin yanı ile Geyikli eski odunluk iskelesinin ilerisinde. Bunların başına bir şey gelmesinden pek korkuyorum. Keşke koruma altına alınsalar. Bunun için kamu idaresinin harekete geçmesini talep etmek, bu ağaçları tanımak, kayıt altına almak ve düzenli olarak gözlemek bizim yapabileceklerimiz arasında. İlk yazımda belirttiğim gibi, doğa gözlemlerinizi kaydetmek için kendinize özel bir gözlem defteri tutabilir ya da buradaki adreste bana eşlik edebilirsiniz:

https://www.inaturalist.org/projects/canakkale-doga-guncesi

Ücretsiz yurttaş bilimi uygulaması iNaturalist’te palamut meşesi kayıtlarını incelemenizi öneririm: https://www.inaturalist.org/taxa/338763-Quercus-ithaburensis

Fotoğraf: Geyikli eski odunluk iskelesi, Burcu Meltem Arık

Günümüzde ağaçları tanımak için rehber kitapların sayısı arttı. Meşelerle ilgili iki değerli yayın var. Biri çok eski de olsa kalbimdeki yeri bambaşka. İlk göz ağrım. Prof. Dr. Faik Yaltırık’ın 1984 basımı Türkiye Meşeleri Teşhis Kılavuzu. Diğeri ise görece daha yeni. Sıtkı Öztürk’ün 2013 basımı Türkiye Meşeleri Teşhis ve Tanı Kılavuzu. Prof. Dr. Ünal Akkemik hocamızın Türkiye’nin Doğal-Egzotik Ağaç ve Çalıları kitabını da öneririm. Bu yayınların hepsi açık kaynak. Bu açık paylaşım için ayrıca teşekkür ederim.

Fotoğraf: Anadolu palamut meşesinin görkemli palamutları, Burcu Meltem Arık

2011-2014 yılları arasında TEMA Vakfı’nda Eğitim Bölüm Başkanı olarak görev yaptığım sırada, ilkokul öğrencileri için “Meşe Ağacı Arkadaşım Olur musun?” kitabı ile meşe posterinin yapılmasını sağlamıştım. Şu anda baskıda olmayan, William Bryant Logan’ın “Meşe: Medeniyetin Çerçevesi” kitabını da yayıma hazırlamıştım. Eğer ilkokul öğretmeniyseniz, mutlaka Yavru TEMA programını uygulayın, ebeveynseniz, çocuğunuzun öğretmeninden bu programı uygulamasını rica edin. Poster ve çocuk kitabı Yavru TEMA programı ile veriliyor. Meşe kitabını ise ancak sahaflardan bulmak mümkün. Acaba kentimizin kütüphanesinde var mıdır bir kopyası? Bir bakmak iyi olur. Bulursanız, bana da seslenir misiniz?

Prof. Dr. Ünal Akkemik’in editörlüğünde TEMA Vakfı ve İş Bankası Kültür Yayınları iş birliğinde, 2020 yılında yayımlanan Türkiye’nin Bütün Ağaçları ve Çalıları (bu Ünal hocanın başka bir kitabı) kitabına göre Türkiye’de 17 meşe türü bulunuyor. Alttürleri ve varyeteleri de sayarsak bu sayı 24’e çıkıyor. Çanakkale’nin en kıymetli sakinlerinden biri Anadolu palamut meşesi olabilir ama il genelinde görebildiğimiz tek meşe türü bu değil. Bazı ilçelere, Kaz Dağları’na yaklaştıkça diğer meşeler sarıveriyor etrafımızı.

Biz kuş gözlemcileri, gördüğümüz kuş türlerini sayarız. Türkiye’de 490’ın üzerinde kuş türü kaydedilmiş. Ben bunların 350’sini görüp kaydettim. Ağaç türlerini de kaydediyorum. Gördüğümüz meşe türlerini hep birlikte kaydetmeye ve onları daha yakından tanımaya ne dersiniz? Bölgemizde kermes meşesi (Quercus coccifera L.), pırnal meşesi (Quercus ilex L.), mazı meşesi (Quercus infectoria Oliver subsp. Infectoria), Truva (Makedonya) meşesi (Quercus trojana P.B. Webb trojana), Anadolu palamut meşesi, Türk meşesi/saçlı meşe (Quercus cerris L. var. cerris), Macar meşesi (Quercus frainetto Ten.) saplı meşe (Quercus robur L. subsp. robur), sapsız meşe (Quercus petraea (Mattuschka) Liebl. subps. petraea), Istranca meşesi (Quercus hartwissiana Steven), tüylü meşe (Quercus pubescens Willd.) görülebiliyor. Bakalım kentimizde biz hangilerini görebileceğiz?

Araştırma yaparken Anadolu palamut meşesi ile Truva meşesinin sık sık karıştırıldığını gördüm. Aşağıda Selçuk Tuğrul Körüklü, Ahmet Demirtaş ve Mustafa Gökmen’in bir makalesinde yer alan karşılaştırmayı da ekliyorum.

Kaynak: Ankara Üniversitesi, Fen Fakültesi, Biyoloji Bölümü’nden Selçuk Tuğrul Körüklü ile

Kırsal Çevre ve Ormancılık Sorunları Araştırma Derneği’nden (KIRÇEV) Ahmet Demirtaş ve Mustafa Gökmen’in 2023 yılında Herbarium Turcicum’ta yayımlanan Makedonya Meşesinin (Quercus trojana Webb) Ankara’dan İlk Kaydı

Haftaya meşelerin üzerinde görülen mazıları tanıtacağım. Tanıyıp tanıyabileceğiniz en ilginç oluşumlar! Haftaya Salı gününe kadar doğayla kalın!

Fotoğraf: Geyikli eski Odunluk İskelesi’nde, Anadolu palamut meşesi yaprağında bir tür mazı, Burcu Meltem Arık

Cerroneuroterus lanuginosus olabilir diye düşünüyorum. Belki okurlarımız arasında bir uzman vardır. Yedi yıl önce Odunluk İskelesi’nde çektiğim bu türü gözlem olarak iNaturalist sayfasına yükledim:

https://www.inaturalist.org/observations/390215220

Şimdi, uzmanlar gördükçe bu türün hangisi olduğunu bana yazacaklardır. Tür belirleme sürecini beraber izleriz.

Yazıma katkı veren, Doğa Koruma Merkezi Yönetim Kurulu Başkanı Dr. Uğur Zeydanlı, Roots & Shoots Türkiye Derneği’nden Ali Alper Akyüz ve Berkay Arslan’a teşekkür ederim.